Raad voor Cultuur wil wetgeving om artistieke vrijheid te beschermen

vandaag, 13:59

De artistieke vrijheid in Nederland staat onder druk, waarschuwt de Raad voor Cultuur. Het adviesorgaan pleit in een advies voor wetgeving waardoor kunstenaars beter beschermd zijn. De nood is hoog met de opkomst van populistische partijen en polarisatie. "Ik denk dat het gevaar groot is, en dat het nog groter kan worden", zei voorzitter Kristel Baele vanochtend in het NOS Radio 1 Journaal.

Afkeer van kunst is niet nieuw. De reden dat de Raad voor Cultuur alarm slaat is dat het tegenwoordig vaak gepaard gaat met intimidatie en bedreigingen. "Zelfs met persoonlijke bedreigingen. Kunst roept altijd discussie op, dat is normaal. Maar wij krijgen nu heel veel signalen dat de artistieke vrijheid onder druk staat."

Dat blijkt ook uit een onderzoek dat de Raad voor Cultuur deed, waarbij is gesproken met tientallen kunstenaars en bestuurders.

Vorm van censuur

De druk op de culturele sector komt vooralsnog vooral uit de samenleving, wanneer tegenstanders zich laten horen tegen kunst waar ze het niet mee eens zijn. "Met deze druk wil men vermijden dat bepaalde uitingen gezien, gehoord of beleefd worden. Het is een vorm van censuur."

Die censuur komt vaak kijken bij alles wat te maken heeft met seksualiteit of met lhbti, vertelt Baele. Sommige ouders willen dat die thema's niet worden besproken in voorstellingen of exposities. "Terwijl, je hoeft niet te komen. Democratie is erop gebouwd dat je van mening mag verschillen."

Seksualiteit is zeker niet het enige thema waarbij er incidenten zijn, benadrukt Baele. De oorlogen in Oekraïne en Gaza leidden al vaker tot boycotcampagnes tegen Russische, Israëlische of juist pro-Palestijnse kunstenaars.

"Voor ons gaat het erom dat je alles moet kunnen laten zien. Instellingen moeten vrij zijn om te programmeren wie ze willen, en ook om niet te boeken wie ze niet willen. Zoals Bob Vylan past bij het profiel van Paradiso, ook al leidt het tot discussie. De ondergrens van die artistieke vrijheid is er al, dat is het strafrecht. De rechter bepaalt die grens, en dus niet de politiek of de subsidieverstrekker."

Thorbecke-principe

De raad geeft 17 aanbevelingen, waarvan de opvallendste is dat de overheid de artistieke vrijheid actief gaat beschermen. Daarnaast heeft de culturele sector zelf een belangrijke verantwoordelijkheid, bijvoorbeeld om beter voorbereid te zijn op het maatschappelijke debat en het gesprek met het publiek te blijven voeren. Als kunst een prominentere rol krijgt in het onderwijs zou het begrip voor de sector ook groter worden, staat in het advies.

"Wij noemen het verhoogde dijkbewaking, om in Nederlandse termen te blijven", zegt Baele. "In Nederland kennen we het Thorbecke-principe. Dat houdt in dat de overheid zich niet bemoeit met de inhoud van de kunsten. Verder hebben we in de grondwet de vrijheid van meningsuiting. Daar zit de artistieke vrijheid bij inbegrepen. Maar wij denken dat het verstandig is om het Thorbecke-principe alsnog in de wet te vatten."

Het kan namelijk nog erger, vreest de Raad voor Cultuur. In de VS is volgens Baele goed te zien hoe ook de regering zich steeds vaker inhoudelijk met kunst bemoeit, met ingrijpen in de programmering of door middel van benoemingen. "Mensen worden van hun post gehaald en vervangen, in feite door politici. Wat in de VS gebeurt komt toch vaak onze kant op. En dat terwijl kunst juist bij uitstek iets is dat alle geluiden in de samenleving moet laten horen."